Yusufeli Boyalı köyünde “uÄŸurböceÄŸi”ne ERÄ°YA MERÄ°YA denir. Kökenini bilmiyoruz. Macahel Gürcücesinde maryobi, maryobay “uÄŸurböceÄŸi” anlamında, belki bundan bozulma.
* * *
ÅžavÅŸat Arpalı köyünde, “genellikle lahana yapraklarını yiyen bir tırtıl” türüne ÄžUNZA adı verilir. Yalnız Artvin’de kullanılan bir sözcük. Kökenini bilmiyoruz.
* * *
Ardanuç’ta “suda yaÅŸayan ve solucana benzeyen kurtçuk” için ÄžURDEL ve GURDEK adları kullanılır. Bu sözcüÄŸün de kökenini bilmiyoruz.
* * *
HamamböceÄŸi (Blatta orientalis) için HUPSÄ° adı yaygındır, bunun yanında ağızlarda HUPSA, HUSPÄ° ve HUSBA biçimleri de görülür. Kökeni belli deÄŸil.
* * *
KulaÄŸakaçan böceÄŸine KULAK BÖCEĞİ, KULAKÇIN, KULAK DELEN gibi Türkçe adların yanı sıra KURBELA ve HUTUBA adları da verilir. Kurbela ve hutuba adlarının kökenini bilmiyoruz.
* * *
Artvin halk dilinde salyangoz için üç ayrı ad kullanılır: Lokora, lopurtikan ve loydunuk. Halk arasında çoklukla salyangoz (Helix) ile sümüklüböcek (Limex) birbirine karıştırılmakta ve bu adlandırmalar ayrım yapılmadan her ikisi için de kullanılmaktadır.
LOKORA (LOKORO da denir) Gürcüceden: lokoria, lokokina “salyangoz.” Macahel Gürcücesinde lokoryay “sümüklü böcek” anlamında. Salyangoz adı Yunanca saliangas’dan, Rumca saliagkhos (sümüklü böcek). Ermenice xıxunc “salyangoz”. Salyangoz adı Anadolu Türkçesine Anadolu’da konuÅŸulan Rumcadan geçti.
Yusufeli merkez ve yakın köylerinde “salyangoz” ve “sümüklüböcek” için kullanılan LOPURTÄ°KAN adı, Kirazalan köyünde lopertgin, Ä°ÅŸhan köyünde lopordin, Kınalıçam ve Morkaya köylerinde lopurt biçimlerinde telaffuz edilirken, yine Yusufeli’nin kimi köylerinde loportkan, lopurtkan gibi telaffuzlar da görülür. Bu sözcüÄŸün kökenini bilmiyoruz.
Yusufelinin kimi köylerinde salyangoz için LOYDUNUK adı da kullanılır. Erzincan’da ve ÇamlıhemÅŸin Mollaveyis köyünde lordi “salyangoz, sümüklüböcek” anlamında. ÇamlıhemÅŸin Çinçiva (Åženyuva) köyünde lordu; ÇamlıhemÅŸin AÅŸağıviçe, Kaplıca köylerinde loydu biçimleri de yine salyangoz ve sümüklüböcek için kullanılan adlandırmalardır. Loydunuk adı Ermenice kökenli. Klasik Ermenicede lortu “zararsız, zehirsiz bir yılan türü”nün adıdır; ancak Batı Ermenicesinin dialektlerinde lortu ve lordung “sümüklüböcek, salyangoz” için kullanılır. DoÄŸu Ermenicesinde salyangozun karşılığı xıxunc. Tzitzilis, Ermenice lortu sözcüÄŸünü Yunanca liorda “sümüklüböcek” sözcüÄŸüne baÄŸlar.
* * *
ÖVEZ adı “At sineÄŸi” için kullanılır. Anadolu’da övez ve benzer biçimler “at sineÄŸi, küçük sinek, sivrisinek, hayvanlara dadanan sinek, büvelek” anlamlarıyla yaygındır. Kıpçak Türkçesinde övüz “bal arısı”, öyez “sivrisinek” anlamında.
* * *
“Kelebek” anlamındaki PEPELA sözü Gürcüce aynı anlamdaki pepela’dan. Macahel Gürcücesinde pepeli, Lazcası parpali. Kelebek için kullanılan PÄ°TPÄ°TA adının kökenini bilmiyoruz, ancak yansıma bir sözcük olmalıdır. Pitpita sözü “yerinde durmayan, sürekli yaramazlık yapan ya da çok hareketli çocuk” ve “eline ayağına çabuk, hamarat kız, kadın” anlamlarında da kullanılan bir sözdür. Bu anlamlar da “kelebek” anlamından mecaz olsa gerek. Kelebek için kullanılan üçüncü bir ad TÄ°TER’dir. Titer adı Yusufeli Yaylalar köyünün Koromet (Körahmet) mahallesinde bilinir. Bu da Ermenice titern “kelebek” sözcüÄŸündendir. KelebeÄŸe verilen üç addan birisi Gürcüce, birisi Ermenice, diÄŸeri de muhtemelen yansıma bir sözdür.
